Zabranjeni bez zabrane – filmovi iz bunkera (od 1987. do 1990. godine)

Jugoslovenski filmski crni talas bio je godinama tabu tema. Do 1973.dodine u ondašnjoj Jugoslaviji proizveden je 431 film a zvanično sudski bio zabranjen samo jedan-omnibus “Grad” reditelja Kokana Rakonjca, Marka Babca i Živojina Pavlovića. Gledajući tako, tadašnje jugoslovensko društvo bilo je jedno od najdemokratičnijih na svetu. Međutim, u tadašnjoj jugoslovenskoj kinematografiji postojalo je četrdesetak filmova koji su po raznim osnovama, ali uvek bez zvanične zabrane i pisanih dokumenata, mrak bioskopskih dvorana zamenili mrakom filmskih bunkera, to jest na volšeban način nestajali na relaciji producent-distributer-bioskopi. Drugim rečima, nisu stigli do gledalaca.

Veliku akciju vraćanja legitimiteta upravo takvim filmovima organizovao je Festival filmskog scenarija of 1987. do 1990.godine po ideji Radoslava Zelenovića. U tom periodu je po prvi put javno progovoreno o čitavoj seriji domaćih filmova koji su na razne načine bili sklonjeni od očiju javnosti. Tih godina imali smo priliku da se upoznamo sa “paralelnom istorijom” jugoslovenskog filma i da neke od tih filmova po prvi put pogledamo.

Na jedanaestom festivalu 1987.godine prikazani su “Doručak s đavlom” i “Sveti pesak” Miroslava Antića, godinu dana kasnije na dvanaestom festivalu “Uloga moje porodice u svetskoj revoluciji” i “Slike iz života udarnika” Bate Čengića, koji je vidno uzbuđen prisustvovao projekcijama svojih filmova posle više od 15 godina, 1989.godine na trinaestom festivalu prikazani su “Delije” Miće Popovića i “Zaseda” Živojina Pavlovića, a te godine je održan i simpozijum na temu “Jugoslovenski film i cenzura”.Akcija je završena 1990.godine zahtevom da se ukine presuda jedinom sudski zabranjenom filmu na prostorima bivše Jugoslavije, filmu “Grad” (koji je tada prvi put i prikazan na javnoj projekciji), što je sud u Sarajevu i učinio neposredno pred raspad zemlje. Tako u Jugoslaviji sada ne postoji ni jedan sudski zabranjen film, a možda najveća zasluga za to pripada upravo Festivalu filmskog scenarija.

Sa ove vremenske distance ta pionirska akcija na Festivalu filmskog scenarija u Vrnjačkoj Banji otvorila je velika vrata za jedan čist obraz svih onih koji su, na ovaj ili onaj način, vezani za jugoslovensku kinematografiju jer, značajno je istaći, ovu akciju realizovali su isključivo filmski radnici, što svakako nije zanemarljiv podatak. Slične programe kasnije su realizovali i Studentski kulturni centar u Beogradu, festival Alpe adrija u Trstu i beogradski FEST, ali ostaje činjenica da se pionirskog poduhvata o toj, za to vreme itekako škakljivoj temi, poduhvatio Festival filmskog scenarija.